શ્રી રામ અને શ્રી કૃષ્ણ વચ્ચે કેમ હતો ૨ કલાઓનો તફાવત? જાણો શું છે એ ૧૬ કલાઓ જે મનુષ્યને ભગવાન બનાવે છે । 16 Divine Arts: What Makes Krishna the “Complete” God?

શ્રીકૃષ્ણ કેમ કહેવાય છે ‘પૂર્ણ પુરુષોત્તમ’? જાણો શું છે એ ૧૬ કલાઓ જે મનુષ્યને ભગવાન બનાવે છે. શું તમારામાં છે આ દિવ્ય ગુણો? પથ્થરથી પરમાત્મા સુધીની સફર અને ૧૬ કલાઓનું વિજ્ઞાન. ૧૬ દિવ્ય કલાઓ: સામાન્ય માનવીથી અવતાર પુરુષ બનવા સુધીની સંપૂર્ણ સમજ । 16 Divine Arts: What Makes Krishna the “Complete” God?

16 Divine Arts: What Makes Krishna the “Complete” God? । હિંદુ ધર્મશાસ્ત્રો મુજબ સોળ કલાઓ એ પૂર્ણતાનું પ્રતીક છે, જે માત્ર અવતાર પુરુષોમાં જ જોવા મળે છે. સામાન્ય મનુષ્યથી માંડીને ભગવાન સુધીની આ યાત્રા ગુણોના વિકાસ અને આત્માના તેજ પર આધારિત છે. ભારતીય અધ્યાત્મમાં ૧૬ કલાઓ અથવા ગુણોને પૂર્ણતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. સૃષ્ટિના દરેક જીવમાં ચેતનાનો વિકાસ અલગ-અલગ સ્તરે હોય છે; જેમ કે પથ્થર અને વૃક્ષમાં માત્ર ૧ થી ૨ ગુણો હોય છે, જ્યારે પશુ-પક્ષીઓમાં ૨ થી ૪ અને સામાન્ય માનવીમાં ૫ થી ૬ ગુણો જોવા મળે છે. જેમ જેમ ગુણો વધતા જાય, તેમ વ્યક્તિ સામાન્યથી વિશિષ્ટ બનતી જાય છે. ૭ ગુણ ધરાવનાર વિશિષ્ટ પુરુષ અને ૮ ગુણ ધરાવનાર ઋષિમુનિ ગણાય છે, જ્યારે ૯ ગુણોથી સંપન્ન વ્યક્તિ દેવતા કે સપ્તર્ષિની શ્રેણીમાં આવે છે. મર્યાદા પુરુષોત્તમ શ્રી રામ ૧૪ કલાઓથી યુક્ત હતા, કારણ કે રાવણના વધ માટે તેમણે એક સાધારણ મનુષ્ય તરીકે મર્યાદામાં રહીને અવતાર લેવો અનિવાર્ય હતો. તેથી જ તેમનામાં રાજનીતિ અને નૃત્ય જેવી કલાઓનો અભાવ હતો. તેનાથી વિપરીત, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ સર્વસંપન્ન ૧૬ કલાઓથી યુક્ત ‘પૂર્ણ પુરુષોત્તમ’ હતા. આ ૧૬ ગુણોમાં યોગ્યતા, અક્રોધ, સત્ય, દ્રઢ નિશ્ચય અને જિતેન્દ્રિય હોવા જેવા પાયાના સદ્ગુણોથી માંડીને અન્નમયા, પ્રાણમયા અને આનંદમયા જેવી ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક અવસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે વ્યક્તિને સાક્ષાત્ ભગવાન સમાન બનાવે છે.

૧૬ કલાઓ અને તેની વિશેષતા | 16 Divine Arts: What Makes Krishna the “Complete” God?

શાસ્ત્રોમાં ૧૬ કલાઓનો ઉલ્લેખ બે રીતે કરવામાં આવ્યો છે: એક મનુષ્યના ઉત્તમ ગુણો તરીકે અને બીજી ચેતનાના ઉચ્ચ સ્તર તરીકે. અહીં તે બંને પાસાઓનો સમન્વય સમજાવવામાં આવ્યો છે:
મનુષ્યના શ્રેષ્ઠ ૧૬ ગુણો

૧. ગુણવાન: જે વ્યક્તિ પોતાના કાર્યમાં અત્યંત કુશળ અને યોગ્યતા ધરાવતી હોય.
૨. અનિંદક: કોઈની નિંદા ન કરનાર અને હંમેશા સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ રાખનાર.
૩. ધર્મજ્ઞ: જેને ધર્મ, નીતિ અને કર્તવ્યનું ઊંડું જ્ઞાન હોય.
૪. કૃતજ્ઞ: જે હંમેશા બીજાના ઉપકારનો સ્વીકાર કરે અને નમ્રતા જાળવી રાખે.
૫. સત્યવાદી: જે હંમેશા સત્યના માર્ગે ચાલે અને વચનનું પાલન કરે.
૬. દ્રઢનિશ્ચયી: પોતાની પ્રતિજ્ઞા પર અટલ રહેનાર અને મક્કમ મનોબળ ધરાવનાર.
૭. સદાચારી: જેનું આચરણ આદર્શ હોય અને જે પુણ્યશાળી જીવન જીવતો હોય.
૮. પ્રાણીરક્ષક: જે તમામ જીવો પ્રત્યે દયાભાવ રાખે અને સૌનો સહયોગી બને.
૯. વિદ્વાન: માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન નહીં, પણ વિવેક અને બુદ્ધિથી સમૃદ્ધ વ્યક્તિ.
૧૦. સામર્થ્યશાળી: જે પોતાની શક્તિથી લોકોનો વિશ્વાસ અને સમર્થન જીતી શકે.
૧૧. પ્રિયદર્શન: જેનું વ્યક્તિત્વ અને મુખમંડળ અત્યંત સૌમ્ય અને આકર્ષક હોય.
૧૨. જિતેન્દ્રિય: જેણે પોતાના મન અને ઇન્દ્રિયો પર સંપૂર્ણ વિજય મેળવ્યો હોય.
૧૩. અક્રોધિત: ગમે તેવી પરિસ્થિતિમાં શાંત રહી ક્રોધને જીતનાર.
૧૪. કાંતિમાન: જેનું વ્યક્તિત્વ તેજસ્વી હોય અને જેના ચહેરા પર દિવ્ય ઓજ હોય.
૧૫. વીર્યવાન: શારીરિક અને માનસિક રીતે અત્યંત સંયમી અને બળવાન.
૧૬. પરાક્રમી: અન્યાય સામે લડનાર એવો વીર જેના ક્રોધથી અધર્મીઓ કાંપવા લાગે.

શ્રી રામ અને શ્રી કૃષ્ણ: ગુણોનો તફાવત

ભગવાન શ્રીરામ ૧૪ કલાઓથી યુક્ત હતા. રાવણને વરદાન હતું કે તેનો વધ કોઈ દેવતા ન કરી શકે, તેથી રામે ‘મર્યાદા પુરુષોત્તમ’ તરીકે માનવ મર્યાદામાં રહીને ૧૪ ગુણો સાથે અવતાર લીધો. જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ૧૬ કલાઓ થી પૂર્ણ હતા. તેમની પાસે રાજનીતિ, યુદ્ધકૌશલ્યની સાથે નૃત્ય, સંગીત અને સોળ કળાનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન હતું, તેથી તેમને ‘પૂર્ણ પુરુષોત્તમ’ કહેવામાં આવે છે.

16 Divine Arts: What Makes Krishna the “Complete” God? આ સોળ ગુણો એ માનવીય ઉચ્ચતાના શિખરો છે, જે સામાન્ય માનવીને દેવત્વ તરફ લઈ જાય છે. જે વ્યક્તિ આ ગુણોને આત્મસાત કરે છે, તે સમાજ અને રાષ્ટ્ર માટે માર્ગદર્શક બની જાય છે.