Jaggi Vasudev and Chetan Bhagat about Confidence | આજના ઝડપી, સ્પર્ધાત્મક અને સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં આપણે સૌ ‘મોટિવેશન’ (પ્રેરણા) અને ‘આત્મવિશ્વાસ’ પાછળ આંધળી દોટ મૂકી રહ્યા છીએ. આપણે એવું માની બેઠા છીએ કે સફળતા મેળવવા માટે સતત પ્રેરિત રહેવું અને ગમે તે ભોગે આત્મવિશ્વાસથી છલોછલ દેખાવું અત્યંત જરૂરી છે. પરંતુ, શું ખરેખર એવું છે? શું આત્મવિશ્વાસ એ જ સર્વસ્વ છે? આ જ વિષય પર એક વખત ભારતના પ્રખ્યાત લેખક ચેતન ભગતે આધ્યાત્મિક ગુરુ સદગુરુ જગ્ગી વાસુદેવજીને એક ખૂબ જ ગહન અને આજના યુવાનોને મૂંઝવતો પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો.
ચેતન ભગતનો પ્રશ્ન: નિરાશામાંથી બહાર કઈ રીતે આવવું?
ચેતન ભગતે સદગુરુને પૂછ્યું કે, “જ્યારે જીવનમાં ચારેતરફ નિરાશા વ્યાપી ગઈ હોય, સતત નિષ્ફળતાઓ મળતી હોય અને માણસ અંદરથી સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો હોય, ત્યારે ફરીથી પાછા ઊભા થવાનો આત્મવિશ્વાસ ક્યાંથી લાવવો? કેવી રીતે એ ગુમાવેલો આત્મવિશ્વાસ પાછો મેળવી શકાય અને જીવનમાં ખુદને સતત પ્રેરિત કઈ રીતે રાખી શકાય?”
સદગુરુનો દ્રષ્ટિકોણ: પ્રેરણા અને આત્મવિશ્વાસનો ભ્રમ
આ પ્રશ્નનો સદગુરુએ ખૂબ જ સુંદર, તાર્કિક અને આપણી આંખો ઉઘાડી દે તેવો જવાબ આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે આપણે એ વાસ્તવિકતા સમજવી જોઈએ કે મોટિવેશન એટલે કે બહારથી મળતી પ્રેરણા એ ખૂબ જ ક્ષણિક વસ્તુ છે. જ્યારે આપણે કોઈ મોટિવેશનલ સ્પીકરને સાંભળીએ છીએ કે કોઈ સારો વિડીયો જોઈએ છીએ, ત્યારે આપણે અચાનક પ્રેરિત થઈ જઈએ છીએ. પણ વાસ્તવિક દુનિયામાં આપણી આજુબાજુ એવા ઘણા લોકો અને સંજોગો હોય છે, જેઓ આપણો આ ઉત્સાહ તોડી નાખવા માટે જ જાણે ઊભા હોય. જીવનમાં અમુક વ્યક્તિઓ કે પરિસ્થિતિઓ તમને ઉપરની તરફ લઈ જાય છે, તો અનેક પરિબળો એવા હોય છે જે તમને નીચે પછાડવાનું કામ કરે છે.
સદગુરુ સમજાવે છે કે, મૂળ રૂપે આ બહારથી મળતી પ્રેરણા અને તેના આધારે ઊભો થતો આત્મવિશ્વાસ એક ‘જુઠ્ઠો આત્મવિશ્વાસ’ છે. આજના સમયમાં લોકો એવું માને છે કે જો તમારી પાસે ભવિષ્યની સ્પષ્ટતા ન હોય તો તમે આત્મવિશ્વાસનો માસ્ક પહેરીને કામ ચલાવી શકો છો. “Fake it till you make it” (જ્યાં સુધી સફળ ન થાવ ત્યાં સુધી સફળ હોવાનો દેખાવ કરો) નો મંત્ર આજે લોકો અપનાવી રહ્યા છે.
પરંતુ, વાસ્તવમાં કોઈ વ્યક્તિને આત્મવિશ્વાસની જરૂર ત્યારે જ પડે છે જ્યારે તેના જીવનમાં ‘સ્પષ્ટતા’ની કમી હોય. જ્યારે આપણા મનમાં દ્વિધા હોય, શું કરવું અને શું ન કરવું તે સ્પષ્ટ ન હોય, ભવિષ્ય ધૂંધળું દેખાતું હોય, ત્યારે જ આપણે મનને મનાવવા માટે આત્મવિશ્વાસ ઊભો કરવાની વાતો કરીએ છીએ. જ્યાં સો ટકા સ્પષ્ટતા હોય છે, ત્યાં તમને કોઈ આત્મવિશ્વાસની જરૂર જ નથી પડતી, ત્યાં કામ સાહજિક રીતે જ થાય છે.
અંધકાર અને પ્રકાશનું સચોટ ઉદાહરણ
આ વાતને વધુ સ્પષ્ટતાથી સમજાવવા માટે સદગુરુએ એક અદભુત ઉદાહરણ આપ્યું. ધારો કે તમે એક એવા રસ્તા પર ચાલી રહ્યા છો જ્યાં સૂર્યનો સખત પ્રકાશ છે, રસ્તો એકદમ સાફ છે, ક્યાંય કોઈ ખાડો નથી અને બધું જ એકદમ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે. હવે જો હું તમને ત્યાં ચાલવાનું કહીશ, તો શું તમને ચાલવા માટે કોઈ ખાસ “આત્મવિશ્વાસ” ની કે મોટિવેશનની જરૂર પડશે? બિલકુલ નહીં! તમે અત્યંત સહજતાથી ત્યાં ચાલી શકશો.
પણ હવે ધારો કે, એક એવો ઓરડો છે જ્યાં ઘોર અંધકાર છે, તમને તમારો પોતાનો હાથ પણ દેખાતો નથી. જો હું તમને એ અંધારા ઓરડામાં દોડવાનું કે ઝડપથી ચાલવાનું કહીશ, તો તમને ત્યાં જબરદસ્ત આત્મવિશ્વાસની જરૂર પડશે. તમને ડર લાગશે અને છતાં તમારે હિંમત ભેગી કરવી પડશે. કેમ? કારણ કે ત્યાં સ્પષ્ટતાનો અભાવ છે.
આત્મવિશ્વાસનો ફૂગ્ગો અને સ્પષ્ટતાની મહેનત
આપણી સૌથી મોટી ભૂલ એ છે કે આપણે એવું માની લીધું છે કે આત્મવિશ્વાસ એ સ્પષ્ટતાનો વિકલ્પ છે. પણ સત્ય એ છે કે, સ્પષ્ટતાનો કોઈ જ વિકલ્પ નથી. જો આપણે આપણા જીવનમાં, આપણા કામમાં અને આપણા સંબંધોમાં સ્પષ્ટતા લાવવાની કોશિશ નથી કરતા અને માત્ર ‘આત્મવિશ્વાસના ફૂગ્ગા’ સાથે જિંદગી જીવવાની કોશિશ કરીએ છીએ, તો યાદ રાખજો કે આ દુનિયામાં એવા લોકોની કમી નથી જેઓ હાથમાં સોય લઈને જ ઊભા છે. ગમે ત્યારે કોઈ એક નાનકડી નિષ્ફળતા, કોઈની કડવી ટીકા કે કપરો સમય રૂપી સોય વાગશે અને તમારો આત્મવિશ્વાસનો એ ફૂગ્ગો તરત જ ફૂટી જશે. ત્યારબાદ તમે ફરીથી નિરાશ થઈ જશો.
આપણો આત્મવિશ્વાસ ઘણીવાર આપણી આર્થિક સ્થિતિ, આપણું પદ, આપણું જ્ઞાન કે અમુક લોકોના વખાણ પર આધારિત હોય છે. જ્યારે આ વસ્તુઓ જતી રહે છે, ત્યારે માણસ તૂટી પડે છે. આવો કોઈના પર નિર્ભર રહેલો ખોટો આત્મવિશ્વાસ અંતે આપણને નીચેની તરફ જ ધકેલે છે.
જીવનનો સાચો માર્ગ કયો?
તમારે જીવનમાં આગળ વધવા માટે જરૂર છે માત્ર ને માત્ર સ્પષ્ટતાની. સ્પષ્ટતા હશે તો જ તમે કોઈપણ જાતના ડર કે દેખાવ વગર સાચી દિશામાં આગળ વધી શકશો. અને એક વાત ગાંઠ વાળી લેવા જેવી છે કે સ્પષ્ટતા આપણને કોઈ પાસેથી ભેટમાં કે વારસામાં નથી મળતી. આ માટે આપણે જાતે મહેનત કરવી પડે છે. આપણી આજની શિક્ષણ વ્યવસ્થા આપણને પુષ્કળ ‘માહિતી’ (Information) આપે છે, પરંતુ એ માહિતીમાંથી ‘સ્પષ્ટતા’ કેમ તારવવી તે નથી શીખવતી.
માટે, આજથી જ તમારા જીવનમાં ખોટો આત્મવિશ્વાસ વધારવાની કે કોઈનાથી સતત મોટિવેટ થવાની દોડમાંથી બહાર આવો. તેના બદલે તમે જે કંઈ પણ કામ કરી રહ્યા છો, તેમાં ‘સ્પષ્ટતા’ લાવવા પર તમારું પૂરું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. ખુદને સાચા પ્રશ્નો પૂછો, વિષયના મૂળ સુધી જાઓ અને અંદરથી ક્લિયર થાઓ. કારણ કે, જ્યાં સ્પષ્ટતા છે, ત્યાં નિરાશાને કોઈ સ્થાન નથી અને ત્યાં સફળતા સહજ છે!